Communicatieve en sociale vaardigheden
Herstelgericht werken, zelfreflectie en zingeving.
Verbondenheid en relaties met familie en vrienden
Creativiteit
Wens je een cursus te organiseren in je gevangenis?
De volledige Brochure: Cursusaanbod voor de penitentiaire sector 2010-2011.
Deze brochure met inhoudelijke en praktische informatie voor directie, beleidsmedewerkers, organisatie ondersteuners, trajectbegeleiders, PSD kan je aanvragen via e-mail aan info@derodeantraciet.be .
Beschrijving per cursus
OMGAAN MET LASTIGE SITUATIES
“Het is weer hetzelfde. Telkens ik in een discussie terechtkom, loopt het verkeerd af.”

Eén cel delen met z’n drieën, je standpunt verdedigen tegenover de directie, eerlijk je mening zeggen zonder de ander te kwetsen of boos te maken, een moeilijk gesprek voeren via de telefoon, een ruzie uitpraten, … iedereen komt wel eens in lastige situaties terecht. Vooral in de gevangenis kunnen frustraties zich opstapelen.
Je kan op verschillende manieren met lastige situaties omgaan. De meeste mensen pakken moeilijke situaties steeds op dezelfde wijze aan. Ze verliezen uit het oog hoeveel andere mogelijkheden er nog zijn. We zoeken naar wegen die je misschien nog niet geprobeerd hebt om jouw lastige situaties aan te pakken.
De cursus omvat drie grote thema’s: communicatie, conflicthantering en omgaan met agressie. Communicatie is de basis. We staan uitgebreid stil bij hoe mensen communiceren, met woorden maar ook met lichaamstaal. Des te beter mensen met elkaar communiceren, des te beter ze elkaar begrijpen. Zo kan men veel conflicten voorkomen. Komt het toch tot een conflict, dan zijn er verschillende manieren om hiermee om te gaan. Agressie ontstaat meestal wanneer een conflict niet op een goede manier wordt opgelost.
Tijdens deze vierdaagse cursus komt ook theorie aan bod, maar er wordt vooral veel gedaan en uitgeprobeerd. We werken samen in groep, omdat je tenslotte het meeste kan leren van elkaar.
Het groepsproces en het zich veilig voelen binnen de groep zijn zeer belangrijk. Daarom werken we ook aan het wederzijds vertrouwen en het groepsgevoel.
een reactie van een deelnemer:
“Ik heb veel geleerd tijdens de afgelopen cursus. Dat was echter niet het belangrijkste voor mij. Dat jullie hier kwamen met een houding van respect, dat vond ik pas écht belangrijk. In de gevangenis mis je dat echt, je voelt je dikwijls amper nog een mens. En jullie komen naar hier van buitenaf, jullie spreken rustig, geven geen bevelen en luisteren naar ons. Het herinnert aan hoe het buiten was. Hierbinnen vergeet je snel hoe je op een normale manier met mensen omgaat. Ik voelde weer even dat ik gewaardeerd werd en dat deed deugd.”
Een deelnemer
Een reactie van een cursusbegeleider:
“Een cursus ‘Omgaan met lastige situaties’ geven, is elke keer opnieuw boeiend. Wij zijn dan wel de cursusgevers, maar wij geven de cursus niet; samen met de deelnemers maken we de cursus. We gaan aan de slag met de dagelijkse realiteit, met wat zich afspeelt in ieders leven. We werken in gesprek, maar vooral in actie en vanuit ervaringen. In dat proces zijn deelnemers en cursusgevers even belangrijk. Het resultaat is telkens weer verrassend anders en nieuw. Het doel van de cursus is niet mensen te veranderen, wel om ze dingen aan te reiken die hen aan het denken kunnen zetten. Het is altijd hun keuze of ze hier iets mee doen of niet. Als je dan merkt dat mensen stappen gaan zetten, om zichzelf beter te leren kennen, om hun leven weer wat meer in eigen handen te nemen, dan is de cursus meer dan geslaagd.“
Leen
cursusbegeleider
KOM OP VOOR JEZELF
Sociale vaardigheden en assertiviteit
Een vriend iets weigeren, een lastige verkoper afwimpelen, je eigen standpunt verdedigen tegenover een chef, een beleefd babbeltje doen met een onbekende, je niet laten misbruiken door anderen …
Het zijn alledaagse sociale toestanden. Veel mensen voelen zich
ongemakkelijk in sommige van die situaties. Ze hebben moeite om op een goede manier voor zichzelf op te komen.
Hoe kan je op een goede manier opkomen voor jezelf? Daarover gaat deze cursus.
Assertiviteit is opkomen voor jezelf met respect voor de andere. Die houding verduidelijken en oefenen we. De cursus is opgevat als training, de nadruk ligt dus op de praktijk. De cursus loopt gedurende 3 dagen. Het oefenen in sociale vaardigheden brengt ook een groter zelfvertrouwen mee.
OMGAAN MET EIGEN AGRESSIE
Enige kennis over communicatie en conflicthantering is nodig om deze cursus optimaal te kunnen volgen. We raden dan ook sterk aan om eerst de cursus ‘Omgaan met lastige situaties’ te volgen.
Agressie is op verschillende manieren aanwezig in de gevangenissen. Zo zitten velen een straf uit voor feiten die te hiermee te maken hebben. Ook binnen de muren komt agressie geregeld voor. Dit kan zo bij iemands leven gaan horen, dat het lijkt alsof er geen andere mogelijkheden meer zijn.
In deze cursus werken we met deelnemers die hun eigen gedrag onder de loep willen nemen. Wie vindt dat hij hiermee een probleem heeft en hieraan ook wil werken in de cursusgroep, is welkom!
Samen met de groep gaan we op zoek naar oorzaken en gevolgen van agressie. We zoeken naar wat agressie in gang kan zetten. We reiken iedereen handvatten aan om de eigen agressie beter te leren kennen, te kanaliseren en te beheersen, zowel preventief als op het moment zelf.
Dit is een praktische en zeer concrete cursus van meerdere dagen. Theorie komt aan bod wanneer dit kan helpen. Om de cursus te verankeren in het eigen leven, krijgen de deelnemers een werkboekje dat hen voorbij de grenzen van de cursusuren begeleidt in hun proces.
SLACHTOFFER IN BEELD (SIB) In detentie
Daders zijn zich vaak te weinig bewust van wat feiten, hun feiten, betekenen voor slachtoffers. Binnen de herstelgerichte detentie is een vorming als 'Slachtoffer in Beeld in detentie' dus zeker op haar plaats. We zijn er ons van bewust dat nadenken en praten over feiten en slachtoffers voor daders dikwijls in de taboesfeer terecht komt. Het concept SIB is er net op gericht om openheid hier rond te scheppen. Op deze manier komen we tegemoet aan vragen die leven bij slachtoffers, zoals: 'Beseft de dader wat hij aangericht heeft en welke gevolgen ik meedraag?' en 'Heeft hij spijt van wat gebeurde?'
Iemand van zijn vrijheid beroven en hem enkele jaren opsluiten en laten “bezinnen” weg van de maatschappij geeft op zich geen enkele garantie dat men deze tijd ook effectief benut om na te denken over de eigen feiten en de gevolgen ervan op de slachtoffers. Hiervoor is vaak een duwtje in de rug nodig. Het is daarom van belang dat er iemand is die hen fair confronteert, een spiegel voorhoudt, kritische vragen durft stellen, met respect voor de persoon. Dit proberen we te doen in SIB.
Wat maakt het zo moeilijk voor gedetineerden om binnen de gevangenismuren zonder de juiste begeleiding of cursus stil te staan bij de gevolgen van hun daden?
Gedetineerden ervaren de gevangenis doorgaans niet als een constructieve omgeving die motiverend werkt om bij de eigen feiten en de hierdoor veroorzaakte schade bij de slachtoffers en hun familie stil te staan. Men voelt zich vaak eerder zelf een slachtoffer (van het systeem), wat weinig ruimte laat om naar het eigen daderschap te kijken. De detentiecontext, voor vele gedetineerden gericht op overleven, spreekt mensen nauwelijks aan op verantwoordelijkheid en bereidheid tot positieve actie. Passiviteit is voor velen een val waarin ze terecht komen. Er heerst een macho cultuur, waarin status, opscheppen over feiten, de harde zijn, gevoelens wegsteken …een rol spelen. Daarnaast is er ook het effect van de uitstoting, het zich verworpen voelen door de maatschappij, de vernederende behandeling die het zelfbeeld aantast. Ook mentaal zit men er vaak vast in een vicieuze cirkel.
Zonder te veroordelen -dit gebeurde reeds in de rechtbank -, is er ruimte nodig om naar het verhaal van daders te luisteren. Er is een klimaat van vertrouwen en respect nodig om openheid te verkrijgen, zodat authentieke verhalen boven tafel komen. Pas als men zich als mens benaderd en geaccepteerd voelt, zal men zich durven tonen, zonder zich beter of sociaal wenselijk voor te doen.
Hoe pakken we dit aan binnen de cursus SIB in detentie?
SIB is een programma van 7 dagen, waarbij we samen met de gedetineerden stilstaan bij hun feiten en de gevolgen hiervan op de slachtoffers. Dit doen we door middel van allerlei methodieken en groepsdiscussies.
In de cursus wordt er ook ruimte gegeven aan het verhaal en de slachtofferervaringen van de gedetineerde zelf. Door deze pendelbeweging tussen aandacht voor het verhaal van de dader en een groeiende visie op de belevingswereld van het slachtoffer kunnen we sterk naar ons doel toe werken.
We werken rond 3 hoofddoelstellingen:
Hierbij houden we rekening met de driehoek: dader – slachtoffer – maatschappij.
Er komen verschillende gastsprekers aan bod in de cursus die elk vanuit hun eigen invalshoek de cursisten motiveren om hun blikveld op de positie van het slachtoffer te verruimen: iemand van slachtofferbemiddeling, iemand van slachtofferhulp, een advocaat, iemand die ooit zelf slachtoffer is geweest van een misdrijf die komt getuigen over zijn/haar verhaal, en op het einde van de cursus kunnen ze in een rollenspel met een acteur die de kant van het slachtoffer vertolkt aan de slag met hun nieuw opgedane bagage.
Het is belangrijk dat gedetineerden durven stilstaan bij de (eigen) feiten en de gevolgen hiervan op alle vlakken, in het bijzonder die voor de slachtoffers. Gedetineerden die dit doen plaatsen achteraf hun delict veel beter. Ze verplaatsen zich beter in de situatie van de slachtoffers en ze zijn meer bereid om hun verantwoordelijkheid op te nemen. Ze worden zich meer bewust van de gevolgen van hun eigen keuzes en de impact die ze zelf hebben op hun verdere levensloop.
“Dat de detentiecontext zich van nature niet erg leent tot ‘herstel’, is een gegeven waar we rekening mee moeten houden. SIB in detentie is net een manier om toch met dit herstel bezig te zijn.”
Lees meer:
- enkele reacties van deelnemers
- de reactie van een sterke vrouw die als slachtoffer kwam getuigen in de cursus...
- enkele reacties van verwijzers en gastsprekers
OVER-LEVEN OP CEL
Hoe leef je in een gevangenis? En hoe over-leef je? Hoe houd je contact? hoe werk je aan je toekomst?
Deze vragen vormen het uitgangspunt van de cursus. We creëren samen een sfeer waarin vertrouwen heerst, een groep waarin belevingen en emoties bespreekbaar zijn en waar we van mekaar kunnen leren.
Na een eerste kennismaking spelen we het spel ‘Over Leven op cel’. Het is een discussiespel en een soort levensloopspel, dat je uitnodigt om de dagelijkse dingen eens vanuit een andere hoek te bekijken. Het verrijkt je kijk op jezelf en maakt zichtbaar hoe je met anderen omgaat. Doorheen de cursus wordt ook duidelijk wat voor iemand belangrijk is, hoe mensen hun tijd zinvol doorbrengen, en hoe deelnemers hun leven in handen nemen, ook in de beperkende situatie van de gevangenis.
Nadien kiezen we samen de thema’s die we dieper uitwerken: persoonlijke groei, verbondenheid en relaties, omgaan met de tijd en zingeving. Het is een cursus van 8 dagdelen of een combinatie van dagdelen en volledige dagen.
Hoe kijken de deelnemers naar hun tijdsbesteding binnen de muren?
Het schema hieronder is door deelnemers opgebouwd tijdens een cursus ‘ Over Leven op cel” in Antwerpen.

HOE KIJK IK NAAR MIJN STRAF/gevangenschap?
“De dagen duren zo lang. Ik wil zoveel, ik mag niet veel. En nu? Ik zit hier maar en wacht op wat komen gaat. “
Gestraft worden of opgesloten zijn roept heel wat negatieve gedachten en gevoelens op. Deze worden vaak onderdrukt. Vaak blijft het daarbij of bij klagen zonder meer. Met deze cursus creëren we tijd en ruimte om open en constructieve gesprekken toch mogelijk te maken.
De deelnemers staan stil bij wat gestraft zijn voor hen betekent. We kijken hierbij ook naar de reacties van de maatschappij en de media.
De nadruk ligt hier op gespreksgroep, met aandacht voor persoonlijke inbreng en mening.
We vertekken van wat deelnemers ervaren als detentieschade en wat zij als overlevingsstrategieën hanteren. Dan gaan we dieper in op de thema's aan de hand van uitdagende vragen zoals: (hoe) kan je als gedetineerde een zin geven aan je straf? welk nut heeft een (gevangenis)straf? wat kan ik zelf doen om de schade te beperken?
Deze gespreksgroep van 8 dagdelen is een uitdrukkelijk herstelgericht programma waarin we met de deelnemers een weg afleggen. We vertrekken vanuit ieders persoonlijke beleving van de detentie, de straf en de mate van strafaanvaarding. We staan ook stil bij de dynamiek van verantwoordelijkheid en herstel.
foto: fotoproject Antwerpen olv Lieven Nollet
Reacties van een deelnemers.
“Overlevingsstrategieën! Heb ik die ook?
Het heeft lang geduurd vooraleer ik er kon aan denken wat dit voor mijn familie betekent. Ik had geen zin meer in werken, leren of zelfs niet in me te amuseren.
Dit kon zo niet verder! Ik moet en zal de sleur doorbreken en zelf het stuur van mijn leven in handen nemen. Ik wil blijven denken aan de goede dingen van buiten en aan de mensen die in mij geloven. “
Een deelnemer
Detentieschade! Ik wil er niet aan denken. Is het waar dat iedereen weet wat mijn straf is? Mag ik er ooit nog gewoon bij horen, erbij zijn?. Ik voel me zo afhankelijk en ik mag niets zelf beslissen. Ik wil niet behandeld worden alsof ik niets kan en niets waard ben. Ik wil houden van. Van iemand, van de kleine dingen, van de toekomst.“
Een deelnemer
VADER OF MOEDER ZIJN IN DE GEVANGENIS
“ Ik wil mijn kinderen geen verdriet doen en wat niet weet, niet deert. We vertellen dus aan onze kinderen dat ik op reis ben. Maar dit wordt moeilijk, want het duurt hier nogal lang.”
“Mijn zoontje van 7 heeft het erg moeilijk met mijn afwezigheid en is de laatste tijd nogal agressief. En mijn dochtertje van 5 is erg angstig; ze klampt zich vast aan haar moeder en verdraagt niet dat er soms een babysit komt. Hoe kunnen we hier nu mee omgaan?”
“Nu ik in de gevangenis zit, worden onze kinderen opgevangen in een pleeggezin. Ik vind dit erg moeilijk en heb angst dat ze van mij zullen vervreemden. Zal die andere vrouw mijn plaats bij de kinderen niet innemen?”
“Kan ik eigenlijk nog een goede vader zijn voor mijn kinderen? Ik heb tot nu toe zo weinig voor hen betekend. En wat zal de toekomst brengen? Wordt het niet moeilijk als ze aan hun lief moeten vertellen dat hun vader in de gevangenis zat? Kan ik hen dat niet beter besparen? Zou ik niet beter het contact met mijn kinderen verbreken?” 
Deze en andere vragen komen aan bod in de cursus voor gedetineerde vaders en moeders. Een cursus duurt 8 dagdelen. Volgende thema’s worden behandeld:
Een cursusbegeleider vertelt:
Als vaders/moeders naar de cursus komen …
… praten we met hen over de relatie met hun kinderen, over hun angsten en zorgen, maar ook over de goede momenten. Dit is een uiterst gevoelig en daardoor moeilijk onderwerp en het vraagt tijd om vertrouwen te krijgen in de groep. Eens dat vertrouwen is geïnstalleerd, kan er heel veel en mogen ook hun eigen emoties naar boven komen, wat binnen een gevangenis niet vanzelfsprekend is. Velen komen terug van het kinderbezoek met een gezicht als een masker en sluiten hun gevoelens af om niet door celgenoten uitgelachen te worden. Eén van de positieve effecten van zo’n cursus is dan ook dat de cursusdeelnemers mekaar kunnen vinden tijdens de wandeling om wel nog eens over de kinderen te praten.
Het is erg als vader of moeder in de gevangenis terechtkomen …
De detentie van een ouder is voor de meeste kinderen een schokkende gebeurtenis. Hoe kan je dan als ouder je kind begeleiden?
De grote stelregel die we hierbij gebruiken, is dat kinderen moeilijke situaties kunnen overleven, op voorwaarde dat ze hier niet alleen doorheen moeten. Het vraagt dus dat ouders met hun kinderen in communicatie blijven. Dit is niet eenvoudig omdat ouders zelf ook door heel wat gedachten en gevoelens overweldigd worden. Tijdens de cursus bieden we inzichten en tips die helpend kunnen zijn. Ook de verhalen van de deelnemers zelf – lotgenoten- zijn vaak inspirerend.
Myriam
GEDETINEERD? STA IK NU ALLEEN? Geven en ontvangen in relaties
Plots was ik niet meer thuis. Alleen tussen muren. Niemand om mee te praten. Ik zou zo graag iemand horen, ik zou zo graag iemand zien, ik zou zo graag … maar …”
Deze cursus gaat over verbondenheid en relaties, een thema dat in het leven van de meeste gedetineerden een belangrijke rol speelt. Zowel de kracht van die relaties als het gemis komen hierbij aan bod.
We denken hierbij aan veel verschillende soorten van relaties en banden: partner, kinderen, familie, vrienden, collega’s, medegedetineerden … Relaties binnen de muren van de gevangenis en over de muren heen. Relaties van nu en van vroeger die nog steeds belangrijk zijn. En relaties voor de toekomst, waar gemis en verlangen spelen… Zo is de cursus een verkenningstocht doorheen relaties die betekenisvol waren, zijn én worden voor de deelnemers, ankers in hun geschiedenis en richtpunten voor een nieuwe start.
We kijken ook verder naar nieuwe mogelijkheden: hoe ieder zorg kan dragen voor het eigen netwerk van verbondenheid, buiten en binnen de muren. We staan stil bij wat vriendschap voor ons betekent en verkennen de balans van geven en krijgen, geven en nemen die in elke relatie een rol speelt.
In de cursusgroep zorgen we er samen voor dat er vertrouwen is, en dat we betrouwbaar zijn voor mekaar. Er is ruimte voor uitwisseling en we creëren een open, hartelijke sfeer.
We werken hiervoor samen gedurende 8 dagdelen of een combinatie van dagdelen en volledige cursusdagen
Reactie van een cursusbegeleider:
“Eén van de meest typische aspecten van de groepen in de gevangenis zijn voor mij: de extreme verhalen, het grote contrast tussen licht en donker, tussen wat lelijk is en mooi. De mannen en vrouwen in de groepen kunnen mij shockeren maar ook ontroeren, kunnen mij boos maken maar ook dankbaar, roepen soms mijn verontwaardiging op, maar vaker mijn begrip. Maar altijd is een cursus een uitdaging. Soms voel ik mij machteloos en gefrustreerd omdat mijn doelstellingen de mist ingaan, dan weer blij om een plotse doorbraak in de groep of om de positieve effecten die iemand verwoordt.”
Myriam
cursusbegeleider
CREA-ATELIER EN ANDERE CREATIEVE CURSUSSEN BEELDEND WERK
Maskers
We willen een creatieve manier ontdekken om vorm te geven aan onze persoon en er contact mee te maken. Dit doen we met maskers.
Maskers tonen een deel van onszelf. 
Maskers nemen remmingen weg of maken ingehouden persoonseigenschappen vrij.
Maskers stellen ons in staat om ons lichaam mee te laten spreken.
In de cursus gaan we eerst praktisch aan de slag om zelf maskers te maken. Daarna gaan we spelen met die maskers op, en zoeken naar mogelijkheden om onszelf hiermee uit te drukken. Dit nodigt uit tot zelfreflectie. Naast het ontwikkelen van creatieve vaardigheden is dit ook vormend voor de persoonlijkheid. De cursus duurt 6 tot 8 dagdelen.
ERVAAR JE KRACHT VANUIT CREATIVITEIT EN BEWEGING
Cursus voor vrouwen
We spreken vrouwen rechtstreeks aan om de uitdaging aan te gaan om gewoontes in hun leven te doorbreken. Zo komen ze tot een andere kijk op zichzelf en op hun eigenwaarde.
Deze cursus stimuleert vrouwen en helpt hen om zichzelf beter te leren kennen en in hun eigen vrouwelijke kracht te staan. Door dit te delen met de andere vrouwen kunnen zij de verbondenheid met elkaar ervaren en dat is heel ondersteunend.
Gedurende vijf dagdelen gaat de groep aan de slag met lichaamsoefeningen (ademhalen en voelen) en creatieve expressie (schilderen, tekenen, collages maken en indien mogelijk boetseren).
De deelnemers geven vorm aan wat er in hun leven gebeurt en waar ze graag naartoe willen. Ze maken ook een begin met een ‘kunstdagboekje’ waar ze dan zelf verder aan kunnen werken. Het is niet nodig om te kunnen tekenen en schilderen, je hoeft alleen zin te hebben om samen met andere vrouwen op ontdekking te gaan.
Creatieve cursussen – Beeldend werk
De cursisten krijgen voeling met vorm, kleur en materie en geven ook uiting aan wat er in hen leeft. Ze vertellen hun verhaal, uiten hun gevoelens en krijgen zelfvertrouwen door nieuwe talenten bij zichzelf te ontdekken en te ontwikkelen.
Creatief bezig zijn is ook een manier om naar jezelf te kijken. Het is helend en verruimt de expressieve mogelijkheden.
Bovendien helpt het om het contact met de buitenwereld te herstellen. Dit gebeurt bv. door tentoonstellingen of door het maken van werkstukken voor familie en relaties.
Er is een grote diversiteit aan inhouden en methodieken. Deelnemers kiezen uit volgende cursussen:
“Blij dat we in een
sfeer van repressie
tijd krijgen voor expressie”
Luc
Een deelnemer