Over ons
Onze missie.
De Rode Antraciet vzw is een organisatie voor sociaal-culturele en sportieve participatie in de penitentiaire sector. Participatie aan culturele en sportieve initiatieven is een recht voor allen. De Rode Antraciet vzw wil met haar werking de mogelijkheden hiertoe vergroten tijdens de detentie en focust hierbij tevens op het leven na de detentieperiode.
De Rode Antraciet vzw respecteert de waardigheid en de mogelijkheden van elk individu en gaat uit van de verantwoordelijkheidszin van elke persoon. Ze ontplooit culturele, educatieve, gemeenschapsvormende en sportieve initiatieven voor en met gedetineerden, met aandacht voor hun sociale omgeving, en voor wie werkzaam is in de penitentiaire context. De Rode Antraciet vzw benadrukt hierbij het belang van samenwerking tussen individuen, organisaties en overheden.
Persoonlijke groei, verbindend werken, maatschappelijke (her)activering en sociale integratie zijn de referentiepunten voor een eigen gevarieerd en gespecialiseerd aanbod en voor een constructieve samenwerking met de sportieve en sociaal-culturele partners van buiten de gevangenismuren.
Vanuit haar ervaring en expertise stimuleert De Rode Antraciet vzw het maatschappelijk debat over samenleving en detentie. Via informatie, sensibilisering en netwerking ijvert de organisatie voor een cultuur van ontmoeting en respect en voor de verdere humanisering van de penitentiaire context.
Onze werking
De kernopdracht van De Rode Antraciet is de ‘culturele’ en ‘sportieve’ participatie van gedetineerden te bevorderen. We doen dat via drie werkingspijlers: het cursusaanbod, het sociaal-cultureel werk en de sport.
Elk van deze pijlers ontwikkelt een andere praktijk.
Het cursusaanbod werkt met een jaarlijks aanbodwaaruit gevangenissen of beleidsmedewerkers een keuze maken. Cursusbegeleiders trekken op afgesproken momenten met hun koffer naar de gevangenis. Binnen deze pijler is er ook een aanbod voor professionelen, werkzaam binnen de penitentiaire context.
Het team SCW biedt op een projectmatige wijze sociaal-cultureel werk aan. Alle Vlaamse en Brusselse gevangenissen worden uitgenodigd om met voorstellen te komen of om uit ons aanbod een keuze te maken en in overleg met het team SCW tot afspraken te komen.
De sportdienst gaat ervoor om zoveel mogelijk gedetineerden in de gevangenis aan te zetten tot gezond bewegen en sporten in kwaliteitsvolle omstandigheden, in samenwerking met anderen.
Naast de drie werkingspijlers heeft De Rode Antraciet vzw intussen een traditie opgebouwd om op symposia, voor een breed publiek, relevante thema’s en kwesties aan te snijden. Ook is er een ‘internationale werking’ uitgebouwd. Deze twee items komen aan bod aan het eind van deze paragraaf.
CURSUSAANBOD
Het cursusaanbod voor gedetineerden
De werkgroep cursusaanbod van De Rode Antraciet ontwikkelde in de voorbije jaren een kwaliteitsvol, gevarieerd en gespecialiseerd cursusaanbod waarop gevangenissen beroep kunnen doen. Dit aanbod is toegespitst op de bijzondere leefwereld van de deelnemers en uitgewerkt vanuit de overtuiging dat een mens, waar hij zich ook bevindt, levenskansen kan scheppen.
Het cursusaanbod voor het kader
In een penitentiaire instelling leven en werken mensen zeer dicht ‘op elkaar’. Om de leefwereld van gedetineerden te begrijpen is het belangrijk om ook de vinger aan de pols te houden bij het personeel van de gevangenis. Penitentiaire instellingen hebben immers een eigen rationaliteit, klimaat, gewoontes, … Voor De Rode Antraciet is het een evidentie om ook vorming te geven aan mensen die dagelijks met gedetineerden te maken hebben. Tijdens deze cursussen wisselen we bekommernissen en behoeften uit verschillende leef- en denkwerelden op een bevruchtende wijze met elkaar uit.
Sociaal cultureel werk
De sociaal-cultureel werkers van De Rode Antraciet vzw scheppen de voorwaarden, initiëren, begeleiden, organiseren en/of ondersteunen sociaal-culturele en sociaal-artistieke initiatieven. Zo creëren zij ruimte, binnen de penitentiaire context, waarin gedetineerden kunnen werken aan zelfontplooiing, verbondenheid met de samenleving en kansen krijgen tot expressie.
Het sociaal cultureel werk, verankerd in enkele gevangenissen, evolueerde sterk in de voorbije jaren. Het project dateert van voor ‘het Strategisch Plan voor hulp- en dienstverlening aan gedetineerden’ en van voor de fusieoperatie die leidde tot De Rode Antraciet. De sociaal-culturele werkers van de VFFW waren de eerste ‘nieuwe’ actoren naast de medewerkers van het ‘Justitieel Welzijnswerk’, om hulp- en dienstverlening binnen de muren te brengen. In de jaren ’90 van vorige eeuw, in de periode voor het beleidsplan, speelden sociaal-cultureel werkers min of meer al de rol van wat later ‘beleidsmedewerkers’ of ‘organisatieondersteuners’ zouden gaan doen. Na de fusie die tot De Rode Antraciet leidde hebben de verankerde cultuur-medewerkers van De Rode Antraciet vzw zich ook een tijd opgesteld als ‘beleidsmatige procesbegeleiders’, maar dit was een te vaag profiel. Uiteindelijk werden de verankerde De Rode Antraciet-medewerkers weer sociaal-culturele werkers binnen een Team SCW.
Het sociaal-cultureel werk zoals we het tot heden definieerden, kreeg uiteindelijk vorm in zeven taken voor de sociaal-cultureel werkers.
- Creëren een draagvlak en ruimte voor sociaal-cultureel werk in de gevangenis.
- In overleg gaan met partners van Justitie en met partners uit de Vlaamse samenleving met het oog het ontwikkelen van een aanbod en het realiseren van goede werkomstandigheden.
- Zorgen voor het organiseren van culturele of sociaal-culturele activiteiten: een infoavond, een lezing, een concert van De Filharmonie, een theaterstuk…
- Zorgen voor het toeleiden van het bestaande aanbod uit de samenleving (Vormingplus, cultuur- of gemeenschapscentra, initiatieven van een lokaal cultuurbeleid) naar de gevangenis; ook cursussen van De Rode Antraciet worden soms door de sociaal-cultureel werkers bemiddeld.
- Waar mogelijk sociaal-culturele projecten (bij voorbeeld: Kaffee Détinee waarbij burgers in contact worden gebracht met gedetineerden voor een goed gesprek) of sociaalartistieke projecten in de steigers zetten.
- In enkele gevangenissen aan de kar trekken van de ‘gevangenismedia’: gevangeniskranten in Brugge en Turnhout, Jail-TV in Mechelen…
- Zorg voor de gevangenisbibliotheek. Een goed uitgeruste en goed georganiseerde bibliotheek met een degelijke verzameling actuele boeken is een belangrijke plek in een gevangenis.
Sport
Wanneer je een gevangenisstraf uitzit, zijn de mogelijkheden tot beweging zeer gering. Als je deelneemt aan georganiseerde sportactiviteiten kan dat de dagelijkse sleur doorbreken. Sport krijgt dan een ontspannende betekenis. De positieve invloed op de algemene gezondheid, de lichamelijke fitheid en de bijdrage tot het welzijn van zowel gedetineerden als omgeving zijn effecten die snel voelbaar zijn.
Daarnaast kan sport meer betekenen. Sport als middel om andere zaken te bewerkstelligen zoals ethische ontwikkeling, competentieverhoging en sociale inclusie. Het zijn effecten van een andere soort, maar zeker in een strafinstelling minstens van even groot belang. De eerste stappen in de ontwikkeling van deze oriëntatie worden gezet o.a. door de betrokkenheid in een Europees project;
De behoefte aan beweging is erg groot binnen gevangenissen; met uitzondering van de wandeling en het werk, zitten velen immers continu op cel.
Net als in de samenleving vind je in een gevangenis een grote diversiteit aan overtuigingen, interesses en nationaliteiten terug. Sport brengt individuen samen en spreekt een universele taal. Groepsspel leidt dikwijls tot gezonde competitie en ontmoeting.
Parallel aan het proces van lokale sportbeleidsplanning bij de Vlaamse steden en gemeenten, willen onze sportfunctionarissen zoveel mogelijk gedetineerden in de gevangenis aanzetten om gezond te bewegen of te sporten in kwaliteitsvolle omstandigheden in samenwerking met anderen.
Onze werkingsmiddelen
Sinds 2008 wordt De Rode Antraciet gesubsidieerd door het decreet houdende flankerende en stimulerende maatregelen ter bevordering van de participatie in cultuur, jeugdwerk en sport van 18 januari 2008, het zgn. participatiedecreet, om de socio-culturele en sportieve participatie van gedetineerden te realiseren en te bevorderen.
Tijdens de eerste jaren van het participatiedecreet ressorteerden ‘cultuur’ en ‘sport’ onder dezelfde minister. Momenteel, door herschikkingen in de Vlaamse regering, zijn de bevoegdheden cultuur en sport in handen van twee verschillende ministers met elke hun eigen verwachtingen en ambities die voor organisaties die via het participatiedecreet gesubsidieerd worden, moeten samenvloeien.
Een derde minister, de minister van Welzijn, subsidieert sinds 2008 een nieuwe cursus voor De Rode Antraciet vzw, namelijk: “Slachtoffer in beeld - in detentie”. Na enige discussie op Vlaams niveau, werd gevraagd aan De Rode antraciet om het cursuspakket ‘Slachtoffer in beeld - in detentie’ toe te voegen aan het cursusaanbod van De Rode Antraciet, met het doel om bij daders in gevangenissen de empathie voor slachtoffers te verhogen.
Het begin.
Korte historiek van De Rode Antraciet (2004 – 2011)
Vzw De Rode Antraciet werd opgericht op 6 november 2003 in de gevangenis van Leuven-Centraal, en ging officieel van start op 1 januari 2004.
Vier organisaties (Samen, Dialoog, SHD en VFFW) fuseerden om een organisatie voor vormingswerk binnen de penitentiaire sector te vormen. Deze vier organisaties hadden elkaar al ontmoet op de werkvloer in gevangenissen:
- In het kader van het Cocoon-project in de gevangenis van Antwerpen organiseerde , bij voorbeeld, Vormingscentrum Samen de cursus ‘emoties bij kinderen’. Ook in Gent en Oudenaarde werd deze cursus gegeven;
- De cursus Omgaan met Lastige Situaties werd door Dialoog georganiseerd op vraag van de Leuvense Hulpgevangenis in 1995;
- Dialoog organiseerde ook cursussen voor penitentiaire beambten rond het thema ‘conflicthantering’ en ‘communicatie’ op vraag van Justitie;
- De Vlaamse Federatie Forensisch Welzijnswerk was drager van de projecten “Sociaal-cultureel Werk in Vlaamse gevangenissen” (° 1994) en “Sportpromotie in Vlaamse gevangenissen” (°2002).
Bij de hertekening van het socio- cultureel landschap in Vlaanderen in de jaren 2002 en 2003 werden nieuwe hogescholen in de steigers gezet: de Vormingplussen. Op plaatsen waar geen hogescholen waren zou een Vormingplus opgericht worden; op andere plaatsen waar te veel socio-culturele instellingen bestonden zou “het struikgewas gesnoeid worden”, zo was de uitdrukking van de beleidsmakers. Naast de Vormingplus-hogescholen zouden nog enkel landelijke vormingsinstellingen met een relevant thema of een relevante methodiek kunnen overleven.
Voor Dialoog, SHD en Vormingscentrum Samen was het onzeker wat hun lot zou zijn in het nieuwe socio-culturele landschap. Een fusie met VFFW om een vormingsinstelling voor de penitentiaire sector te vormen bood een interessant perspectief: de doelgroep van gedetineerden was niet vreemd. En in het jaar 2000 was een ‘Vlaams strategisch plan voor hulp- en dienstverlening aan gedetineerden’ in de steigers gezet. Ook het departement Cultuur werd uitgenodigd om een bijdrage te leveren in dit kader.
Het kabinet en de administratie Cultuur stonden niet afwijzend tegenover het voorstel om de middelen van de vier organisaties aan een nieuwe vormingsinstelling voor de penitentiaire sector toe te wijzen. In plaats van ‘vers geld’ te moeten vinden voor de doelgroep gedetineerden, konden de budgetten van de vier organisaties samengevoegd worden. Ook de vier organisaties vonden elkaar om een nieuwe organisatie, Newco, in het leven te roepen. Het fusieproces verliep voorspoedig, op eigen kracht en met ondersteuning van ingehuurde procesbegeleiders. Niet alle medewerkers gingen mee in de fusie, enkelen kozen voor een Vormingplus-avontuur. Na een lange brainstorm op een voormiddag waarop honderden mogelijke namen de revue passeerden bleef de naam “De Rode Antraciet” hangen. Het is een beeld van een gloeiend stukje kool: licht in een duistere omgeving, warmte in een koude omgeving. Maar al te veel uitleg hoeft de naam niet.
Vanaf april 2008 wordt de cursus “Slachtoffer in beeld in detentie” (SIB) overgedragen aan De Rode Antraciet. Deze cursus wordt betoelaagd vanuit het departement Welzijn. Dit houdt in dat het personeelsbestand van De Rode Antraciet wordt uitgebreid om de cursus ‘Slachtoffer in beeld’ in gevangenissen te brengen. Het opzet is om daders meer inzicht bij te brengen wat de consequenties zijn van hun daden voor slachtoffers, en om te leren meer verantwoordelijkheid op te nemen.
De meerderheid van de medewerkers van De Rode Antraciet zijn tijdens de eerst jaren van het bestaan van De Rode Antraciet “cursusbegeleiders” en “sociaal-culturele werkers”. Cursusbegeleiders trekken van gevangenis tot gevangenis met een welbepaalde cursus. Sociaal-culturele werkers werken in één of meer gevangenissen, en zetten met partners van Justitie en Vlaamse gemeenschap socio-culturele initiatieven, sociaal-artistieke projecten, schrijfprojecten, theaterwork-shops en dergelijke meer in de steigers. Er zijn ook twee “sportpromotoren” (1,5 VTE), voor de regio Antwerpen - Noorderkempen. Dit verandert in 2008 bij de start van het participatiedecreet.
Vanaf het jaar 2008 wordt De Rode Antraciet niet meer betoelaagd vanuit het decreet op het “Socio-cultureel vormingswerk voor volwassenen”, maar vanuit het “participatiedecreet”. Er komt een flinke uitbreiding van sportfunctionarissen, zodat de werking ook naar meer regio’s en gevangenissen kan uitgebreid worden. Het kleine ‘deelproject sportpromotie’ wordt een stevige pijler binnen De Rode Antraciet: 6 voltijdse equivalenten.
Een tweede uitloper van het Participatiedecreet is de werking rond het gevangenisbibliotheekwerk. Het decreet stimuleert het maken van convenanten tussen de lokale overheden waar zich een gevangenis bevindt, de FOD justitie in hoofde van de lokale gevangenisdirecteur en de Vlaamse overheid om ondersteuning te voorzien voor de gevangenisbibliotheek. Zo kan worden gewerkt aan de professionalisering en de modernisering van de gevangenisbibliotheken. Medewerkers voor de gevangenisbibliotheken, betaald door de lokale bibliotheek, doen hun intrede. Voor de sociaal-culturele werkers van DRA zijn het partners om rond leesbevordering activiteiten te ondernemen.
Naast de drie werkingen van de sociaal-culturele werkers, de cursusbegeleiders en de sportfunctionarissen zijn er door De Rode Antraciet centraal ook symposia georganiseerd:
- In 2005 was er het symposium “Fitness tussen muren” in het kasteel van Ham (Steenokkerzeel), n.a.v. het handboek dat door Tom Huys geschreven werd voor gedetineerden, om ook in de cel te blijven bewegen!
- In 2006 was er een symposium in het Markiesgebouw te Brussel over het gevangenisbibliotheekwerk, in een poging om de verschillende actoren op één lijn te krijgen, ter ondersteuning van het gevangenisbibliotheekwerk;
- In 2007 was er ‘De wow-factor’ – over sociaal-artistieke projecten in gevangenissen in het Guislain-museum te Gent;
- In 2008 was er in het provinciehuis te Leuven ‘Van je familie moet je het hebben’ – over kinderen en familie van gedetineerden;
- In 2009 was er ‘De gevangenis van de 21ste eeuw’, ook in het provinciehuis te Leuven: n.a.v. de aankondiging van de bouw van nieuwe gevangenis werd er nagedacht over hoe de gevangenissen van de 21ste eeuw eruit zouden moeten zien? Dit is ook de start van een viering ‘5 jaar DRA’!
- in 2010, naar aanleiding van de viering van 5 jaar De Rode Antraciet, worden alle gevangenissen bezocht met een activiteit op de wandeling: een theaterprogramma, een versnapering en een oplijsting van verzuchtingen van gedetineerden over het thema ' gevangenis van de 21ste eeuw'.
Ook internationaal worden contacten gelegd. De Rode Antraciet coördineerde een Grundtvig-project PANEL: Positive Aspects of Nonformal Education and Learning (2007- 2009). En De Rode Antraciet participeerde als deelnemer aan EdUkit: Educational toolkit for breaking down walls (2010-2011). Doel van deze projecten was het uitwisselen van ervaringen met andere partners in Europese landen die ook actief zijn binnen de gevangeniscontext. Zo bezochten een aantal sociaal-culturele werkers en cursusbegeleiders gevangenissen in Denemarken, Noorwegen, Roemenië en het Verenigd Koninkrijk. En ook werden er delegaties ontvangen uit deze landen in Antwerpen, Leuven en Turnhout.
Ook het sportluik engageert zich internationaal: van 1 januari 2011 tot 30 juni 2012 is De Rode Antraciet vzw verantwoordelijk voor het Europees project 'Prisoners on the move'. Voor de Europese Commissie onderzoekt De rode Antraciet hoe 'sociale inclusie door sport' binnen de gevangenissen gestalte kan geven.
De Rode Antraciet vzw - Stationsstraat 71 - B-3018 Wijgmaal - info@derodeantraciet.be